Tekst: Sigrid van der Ploeg (adviseur externe communicatie bij Probiblio)
Sinds 2019 organiseert Probiblio in opdracht van de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland jaarlijkse netwerkbijeenkomsten voor bibliotheekdirecteuren, wethouders en beleidsambtenaren. Het doel: bibliotheken en gemeenten met elkaar in gesprek brengen over actuele maatschappelijke opgaven en de samenwerking tussen beide partijen versterken.
Tijdens de meest recente netwerkbijeenkomsten in Noord- en Zuid-Holland in oktober stond sociale cohesie centraal. Daarnaast vormden de ontmoetingen een belangrijk moment om met elkaar vooruit te kijken naar de nieuwe Bibliotheekwet en de aankomende zorgplicht voor gemeenten en provincies.
Vooruitkijken naar de zorgplicht
Een belangrijk onderdeel van beide bijeenkomsten was dan ook de toelichting op de voorgenomen wijziging van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) door het Ministerie van OCW. Met de introductie van een wettelijke zorgplicht krijgen gemeenten en provincies gezamenlijk de verantwoordelijkheid om inwoners toegang te bieden tot een volwaardige bibliotheekvoorziening. Dat vraagt om meer dan afspraken over financiering alleen.
De rode draad in de gesprekken was dat gemeenten en bibliotheken vooral moeten beginnen bij de vraag wat zij samen voor inwoners willen betekenen. Vanuit die gezamenlijke ambitie kunnen vervolgens keuzes worden gemaakt over voorzieningen, programmering en investeringen.
De netwerkbijeenkomsten boden bestuurders en bibliotheekdirecteuren de gelegenheid om hierover met elkaar in gesprek te gaan en ervaringen uit te wisselen, goede samenwerking is straks nodig is om goed invulling te geven aan de nieuwe wet. Een deel van de gemeenten was al gestart, een ander deel oriënteert zich nog of wacht de handreiking van de VNG af.
Een gedeelde maatschappelijke opgave
Dat sociale cohesie geen vanzelfsprekendheid meer is, werd tijdens beide bijeenkomsten breed onderschreven. Nederland wordt diverser, inwoners leven steeds vaker in verschillende sociale werelden en polarisatie is op veel plekken voelbaar. Tegelijkertijd groeit de behoefte aan plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, zonder dat daar direct een doel of verplichting aan verbonden is.
Bibliotheken vervullen daarin een unieke rol. Ze zijn een van de weinige publieke voorzieningen waar iedereen welkom is. Een plek om te lezen en te leren, maar ook om anderen tegen te komen, even ergens te kunnen zijn en deel uit te maken van de samenleving.
Tijdens de bijeenkomsten werd de bibliotheek dan ook regelmatig omschreven als een belangrijke schakel in de sociale infrastructuur van gemeenten. Niet als oplossing voor alle maatschappelijke vraagstukken, maar als een plek waar verbindingen kunnen ontstaan.
Sociale cohesie begint met ‘lichte ontmoetingen’
Een van de belangrijkste inhoudelijke inzichten kwam van onderzoeker Matthijs Uyterlinde van het Verwey-Jonker Instituut. Hij benadrukte het belang van zogenoemde ‘publieke familiariteit’: lichte, alledaagse contacten tussen mensen die elkaar regelmatig tegenkomen zonder elkaar echt te kennen. Juist die ontmoetingen maken dat mensen zich thuis voelen in een wijk of gemeenschap. En bibliotheken zijn daar als toegankelijke en laagdrempelige ’third place’ de perfecte plek voor.
Bibliotheken hoeven deze ontmoeting niet af te dwingen. Integendeel. Een uitnodigende omgeving, een mix van functies en ruimte voor initiatieven vanuit de gemeenschap vergroten juist de kans op spontane ontmoetingen tussen verschillende groepen inwoners.
Wil je maatschappelijke impact inzichtelijk maken? Keynote spreker Matthijs Uyterlinde wees op zijn rapport Kansvergrotend werken aan impact.
Voor bibliotheken die willen bijdragen aan sociale cohesie:
Do’s:
- Werk vanuit lokale opgaven: kijk samen met gemeente en maatschappelijke partners naar wat inwoners nodig hebben en sluit daar je aanbod op aan.
- Creëer een gastvrije omgeving waar mensen kunnen verblijven, elkaar tegenkomen en zich welkom voelen.
- Zoek actief de samenwerking op met gemeente, welzijn, onderwijs en andere lokale partners.
- Maak maatschappelijke impact zichtbaar, ook met verhalen en ervaringen van bezoekers.
- Durf te experimenteren, want wat werkt verschilt per wijk, dorp of stad.
Don’ts:
- Neem niet alle maatschappelijke opgaven op je schouders! De bibliotheek hoeft niet elk sociaal vraagstuk op te lossen.
- Start het gesprek met gemeenten vanuit de gezamenlijke ambitie voor inwoners in plaats van vanuit de financiën.
