De nieuwe centrale bibliotheek van Essen in Duitsland opende op zaterdag 24 oktober 2026 haar deuren, met een interieur ontworpen door MVRDV en includi, in samenwerking met Meyer Architekten. Door de verhuizing naar een centrale locatie in de stad kon de verbinding tussen de bibliotheek en bezoekers opnieuw worden vormgegeven. Het gerenoveerde interieur van 10.000 m² in een voormalig winkelpand telt zes verdiepingen. De nieuwe Zentralbibliothek is opgezet als ‘derde plek’ – een toegankelijke locatie voor de inwoners van Essen. Boekenkasten en een actieve binnengevel vormen de bouwstenen van het interieur.
Deze verhuizing van de bibliotheek is een belangrijk project voor de stad Essen. Van de voormalige locatie naast het station verhuist de bibliotheek naar het vroegere Boeckerhaus, een bekend warenhuis in het stadshart. Het Boeckerhaus heeft van oudsher een sterke band met boeken: tot 2017 was hier boekhandel Mayersche gevestigd. Met deze transformatie krijgt het gebouw een nieuwe functie als levendige plek voor cultuur en onderwijs in de binnenstad.
Voor dit ontwerp hebben de samenwerkende bureaus gekeken naar de geschiedenis en ontwikkeling van bibliotheken door de eeuwen heen. Ooit waren bibliotheken monumentale plekken alleen toegankelijk voor de elite en later werden het openbare plekken voor een breed publiek. In de huidige tijd vindt er opnieuw een verschuiving plaats, van informatiebron en archief naar plek voor ontmoeting, interactie en leren. In een serie workshops met bibliotheekmedewerkers ontwikkelden MVRDV, includi en Meyer Architekten een interieurconcept voor de nieuwe bibliotheek. Daarbij gebruikten zij de theorie van de Amerikaanse socioloog Ray Oldenburg over de ‘third place’: een plek naast de eerste plek (thuis) en tweede plek (werk of school). Een inclusieve en toegankelijke plek in het dagelijks leven van Essenaren van alle achtergronden en leeftijden die functioneert als een sociaal en cultureel knooppunt in de stad.
“Van alle gebouwen in een stad is de bibliotheek misschien wel de plek die zich het sterkst heeft moeten aanpassen aan de huidige tijd,” zegt Fokke Moerel, partner bij MVRDV. “De nieuwe Zentralbibliothek van Essen geeft daar een antwoord op. De bibliotheek blijft een belangrijke publieke voorziening. Met dit ontwerp wordt het veel meer dan alleen een plek om boeken te lenen. Het wordt een soort huiskamer voor de stad – open en uitnodigend voor alle inwoners, met al hun verschillende achtergronden. Daarmee biedt de bibliotheek ook een antwoord op de toenemende individualisering en eenzaamheid van de afgelopen decennia.”
“Voor ons stond de menselijke en sociale kant van het ontwerp centraal”, zegt Aat Vos, creative director van includi en expert op het gebied van third place libraries. “Hoe zorg je ervoor dat mensen zich welkom voelen en de ruimte op hun eigen manier kunnen gebruiken? Dat hebben we onder meer vertaald naar een landschap van zit-, verblijfs- en werkplekken op verschillende hoogtes langs de gevel. De gevel wordt daarmee geen scheiding tussen de bibliotheek en de stad, maar een podium voor het dagelijks leven.
Uiteindelijk zijn het de bezoekers die de plek tot leven brengen.”
“Publieke bouwprojecten staan in bijzondere mate in de belangstelling van het publiek. Als lokale architecten was het onze taak om de plannen om te zetten in een gebouwde werkelijkheid”, zegt Stefan Bömelburg, directeur van Meyer Architekten uit Düsseldorf. “Het is indrukwekkend met hoeveel motivatie, openheid en discipline het hele projectteam deze opgave heeft aangepakt.”
Het ontwerpconcept is opgebouwd rond twee complementaire uitgangspunten: het concentreren en herkenbaar maken van de media en het zichtbaar maken van mensen en hun activiteiten. De boekenkast vormt het centrale element en uitgangspunt in dit interieurontwerp. Op iedere verdieping zijn meerdere clusters van boekenkasten, de zogenaamde mediadorpen, te vinden, elk met een eigen identiteit en functie. Dit gaat van een veilige speelplek met ronde boekenkasten op de eerste verdieping tot een kruisvormige gamezone voor jongeren op de tweede verdieping en diverse ruimtes voor workshops en activiteiten op de derde verdieping. De verschillende clusters zijn herkenbaar door de rode tinten van de boekenkasten. Op de lagere verdiepingen met sociale activiteiten zijn de kleuren feller. Op de hogere verdiepingen, waar rust en concentratie centraal staan, is het kleurenpalet zachter.
Een ander belangrijk element van het ontwerp is de binnenzijde van de gevel: een doorlopend landschap van zit-, verblijfs- en werkplekken op verschillende hoogtes. Op iedere verdieping bevindt zich een strook aan studie- en ontmoetingsplekken, speelzones, uitkijkpunten en plantenbakken. Deze strook is uitgevoerd in hout en natuurlijke tinten voor een warme uitstraling, ter bevordering van ontspanning, ontmoeting en concentratie. De verschillende plekken nodigen uit om er ook zonder specifiek doel of gebruik van de collectie te verblijven. Doordat deze plekken van buitenaf goed zichtbaar zijn, ontstaat er een schakel tussen de stad en het leven binnen de bibliotheek. De verschillende hoogtes en functies zorgen voor een levendig beeld van mensen die lezen, werken, praten of ontspannen. Zo wordt de gevel een podium voor het dagelijks leven in de bibliotheek en geven de bezoekers zelf nog extra kleur en karakter aan de ruimte.
Om de verschillende faciliteiten van de bibliotheek overzichtelijk te maken, besteedt het ontwerp veel aandacht aan een heldere oriëntatie. Het café op de begane grond nodigt uit om naar binnen te komen. Het centrale atrium leidt bezoekers vervolgens verder door het gebouw. Door het hele gebouw zorgen duidelijk herkenbare, blauw gemarkeerde oriëntatiepunten voor overzicht. Dit systeem is speciaal ontwikkeld door MVRDV.
Op de verschillende verdiepingen kunnen bezoekers terecht voor een breed aanbod aan media en lectuur, van kinderboeken en literatuur tot luisterboeken en films. Hier ligt de nadruk op samen ontdekken en creatief zijn. Er zijn ‘makerspaces’, repetitieruimtes voor muziek en voorzieningen zoals 3D-printers, VR-technologie en robotica. Ook zijn er rustigere plekken voor studie en flexibele ruimtes voor interactieve workshops. Op de bovenste verdieping bevindt zich de ‘Stadt Raum’ voor evenementen, met een panoramisch uitzicht over de stad.
De Zentralbibliothek Essen is ontworpen door MVRDV en includi (specialist in het ontwerpen van derde plekken), in samenwerking met Meyer Architekten (lokaal architectenbureau).
